TEKST: KAROLINA KWARCIŃSKA
Badania pokazują istotne powiązania między zaburzeniami osobowości a zaburzeniami odżywiania. Zrozumienie ich wzajemnych interakcji może mieć szerokie implikacje dla specjalistów, ponieważ współwystępowanie obu tych zaburzeń z dużym prawdopodobieństwem będzie wpływało na długość procesu leczenia, jego złożoność i wiele trudności, które pojawią się w trakcie.
Zaburzenia osobowości charakteryzują się trwałymi i nieelastycznymi wzorcami myślenia, odczuwania oraz zachowania, określającymi sposób przeżywania siebie i innych, a co za tym idzie, stosunek do samego siebie i otoczenia. Zaburzenia osobowości nigdy nie są epizodami ograniczonymi w czasie do jednego zachowania lub zdarzenia, aby je zdiagnozować musi być widoczny nieadaptacyjny i względnie utrwalony schemat. Szacuje się, że występują one u ok. 12% osób dorosłych oraz u co najmniej 40% pacjentów psychiatrycznych leczonych ambulatoryjnie, co pokazuje, o jak znaczącym (i rozpowszechnionym) zjawisku mówimy (Cieciuch i in., 2022).
Z badań klinicznych oraz metaanaliz związków między zaburzeniami osobowości i zaburzeniami odżywiania takimi jak anoreksja, anoreksja bulimiczna, ortoreksja, bulimia i zespół kompulsywnego objadania się (Binged Eating Disorder), największe konotacje wykazują: osobowość graniczna (borderline), obsesyjno-kompulsywna, narcystyczna i unikająca.
Według kryteriów klasyfikacji zaburzeń Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 2013) osobowość borderline i osobowość narcystyczna należą do tzw. wiązki B, a osobowość obsesyjno-kompulsywna i unikająca należą do tzw. wiązki C (Morrison, 2016). Cechami wspólnymi wiązki B są następujące charakterystyki: nadmierne okazywanie emocji, zabieganie o uwagę innych ludzi, chwiejność emocjonalna, szybko zmieniające się nastroje, czy wchodzenie w konflikty. Typowa dla tych osobowości jest niedostateczna kontrola impulsywności i ekspresji. Dla wiązki C wspólnym mianownikiem jest lęk, niska potrzeba okazywania emocji, spięcie, duża sztywność, wysoka samokontrola, wytrwałość oraz niska impulsywność. Charakterystyki te pozwalają zrozumieć, dlaczego i które z zaburzeń odżywiania mogą niejako „wpisać się” w te schematy.
Osobowość graniczna (borderline)
Osoby przejawiające te zaburzenie często doświadczają intensywnych emocji, działają pod wpływem impulsów, nad którymi czują, że nie mają żadnej kontroli. Skutkuje to często lekkomyślnym, niezaplanowanym i ryzykownym działaniem bez brania pod uwagę potencjalnie szkodliwych konsekwencji. Emocjonalna labilność i słaba regulacja emocji, prowadzi często do intensywnych, skrajnych ekspresji nieproporcjonalnych i/lub mało adekwatnych do zaistniałych sytuacji. Percepcja zdarzeń, postrzegania siebie i innych ludzi jest zero-jedynkowa: od idealizowania i zachwytu do momentalnego, nieuzasadnionego, całkowitego ich podważenia i dewaluacji. Dla osobowości borderline charakterystyczna jest nieufność, co prowadzi do trudności w utrzymaniu trwałych relacji interpersonalnych. Wpływa dwukierunkowo na niską samoocenę i poczucie sprawstwa, niestabilność obrazu siebie, zachowania autodestruktywne i poczucie wewnętrznej pustki. Szacuje się, że prawie 72% osób z osobowością borderline cierpi na zaburzenia odżywiania. Zaburzenia te mogą manifestować się w postaci bulimii, anoreksji bulimicznej lub napadowego objadanie się (Martinussen i in., 2017). Niestabilność emocjonalna, impulsywność i lęk „napędzają” zaburzenia, a tendencja do zachowań autodestrukcyjnych, kierunkuje je w stronę epizodów restrykcyjnych diet, głodzenia się, nadmiernego jedzenie i/lub przeczyszczania się. Współwystępowanie tych zaburzeń komplikuje diagnozę i leczenie, ponieważ cechy osobowości borderline oraz wymienione wyżej zaburzenia odżywiania wzajemnie się wzmacniają.
Osobowość obsesyjno-kompulsywna
Przejawia się skłonnością do perfekcjonizmu, nadmiernego porządku, zaabsorbowania przestrzeganiem reguł oraz wypełnianiem norm i zobowiązań społecznych. Charakteryzuje się również skrupulatnym przywiązywaniem uwagi do szczegółów, sztywnością oraz nadmierną potrzebą kontroli. Osoby te są silne skupione na własnych sztywnych standardach doskonałości, a także na dopasowywaniu własnego zachowania do szczegółowo określonych wzorców. Wykazują cechy zahamowania emocjonalnego i behawioralnego (np. sztywna kontrola ekspresji emocji, upór, nieelastyczność, perseweratywność, nadmierna rozwaga i ostrożność). Wszystko to wiąże się dodatnio z tymi zaburzeniami odżywiania, które manifestują się ograniczeniami (ilościowo, jako część dążenia do szczupłej sylwetki lub jakościowo, jako część fiksacji na temat zdrowego odżywiania), a zatem z anoreksją (Martinussen i in., 2017) i ortoreksją (Stricker i in., 2022). Osoby te mają często ekstremalnie restrykcyjne nawyki żywieniowe oraz są nadmiernie skupione na szczegółach dotyczących tak diety, jak i ćwiczeń fizycznych. Wynikająca stąd sztywność zachowania i myślenia, znacznie utrudnia zgodę na odstępstwa od pożądanego stanu, co będzie odzwierciedlało się w leczeniu i propozycjach bardziej spontanicznego, czy intuicyjnego jedzenia.
Osobowość narcystyczna
Z osobowością narcystyczną w głównej mierze została powiązana bulimia (Martinussen i in., 2017). Dla osobowości narcystycznej zaburzenia odżywania mogą stać się sposobem na poszukiwanie idealnej sylwetki jako środka do zdobycia podziwu i uznania innych. Łączony z tą osobowością egocentryzm (np. poszukiwanie uwagi i oczekiwanie podziwu ze strony innych), wraz z wysoką impulsywnością (potrzeba osiągania własnych celów szybko i bez wysiłku) może kierunkować właśnie w stronę tego zaburzenia.
Osobowość unikająca
Osobowość unikająca charakteryzuje się tendencją do izolowania się: utrzymywania dystansu interpersonalnego (izolacja społeczna) oraz dystansu emocjonalnego (izolacja emocjonalna), co skutkuje społecznym wycofaniem, obojętnością, unikaniem zarówno relacji intymnych, jak i bliskich przyjaźni. Osoby z tym typem osobowości z obawy przed odrzuceniem starają się unikać sytuacji, które mogą skutkować dyskomfortem, domniemaną oceną i krytyką innych, poczuciem niedostosowania i niedopasowania. Dystans i antagonizm został dodatnio skorelowany z ortoreksyjnymi zachowaniami żywieniowymi (Stricker i in., 2022), a dodatkowo ograniczona ekspresja i kontrola emocji z częstszym występowaniem anoreksji niż bulimii (Martinussen i in., 2017).
Sztywność wzorców osobowościowych, czyni zaburzenia odżywiania trudniejszymi do leczenia, osadzając je na bardziej skomplikowanym, znacznie głębszym i wieloczynnikowym podłożu. I mimo że nie ma prostej zależności, np. każda osoba, która ma zaburzenia odżywiania ma również zaburzoną osobowość (i odwrotnie), to jednak implikacje między nimi są widoczne i wzajemnie na siebie wpływają. Im dłużej pozostają nieleczone, tym silniej się ze sobą wiążą, powodując większe i bardziej dramatyczne konsekwencje. Przy współwystępowaniu zaburzeń osobowości i zaburzeń odżywiania zalecane jest leczenie przy udziale różnych specjalistów. Interdyscyplinarne podejście, łączące psychoterapię, farmakoterapię oraz wsparcie dietetyczne, przynosi na ten moment, najlepsze rezultaty.
Bibliografia:
Cieciuch, J., Łakuta, P., Strus, W., Oltmanns, J.R., Widiger, T. (2022). Pomiar zaburzeń osobowości w systemie diagnostycznym ICD-11: Polska adaptacja Inwentarza osobowości PiCD. Psychiatria Polska, 56(6), 1185–1202. DOI: 10.12740/PP/OnlineFirst/138563
Martinussen, M., Friborg, O., Schmierer, P. i. in. (2017). The comorbidity of personality disorders in eating disorders: a meta-analysis. Eating and Weight Disorders, 22, 201–209. DOI: 10.1007/s40519-016-0345-x
Morrison, J. (2016). DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicystów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Stricker, J., Barthels, F., Müller, R., Pietrowsky, R. (2022). An exploratory study of associations between the ICD-11 personality disorder model and eating pathology. Journal of Eating Disorders 10(130).
Photo by Javier Allegue Barros on Unsplash
Jeśli chcesz w gronie praktyków pracujących z pacjentami chorującymi na zaburzenia odżywiania poszerzać swoją wiedzę i doświadczenie, by w procesie uwzględniać różne zależności (również z zaburzeniami osobowości), zapraszam Cię na Studium leczenia zaburzeń odżywiania WERSJA PRO.