TEKST: KAROLINA KWARCI\u0143SKA<\/p>\n\n\n\n
Badania pokazuj\u0105 istotne powi\u0105zania mi\u0119dzy zaburzeniami osobowo\u015bci a zaburzeniami od\u017cywiania. Zrozumienie ich wzajemnych interakcji mo\u017ce mie\u0107 szerokie implikacje dla specjalist\u00f3w, poniewa\u017c wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powanie obu tych zaburze\u0144 z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem b\u0119dzie wp\u0142ywa\u0142o na d\u0142ugo\u015b\u0107 procesu leczenia, jego z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 i wiele trudno\u015bci, kt\u00f3re pojawi\u0105 si\u0119 w trakcie. <\/p>\n\n\n\n
Zaburzenia osobowo\u015bci charakteryzuj\u0105 si\u0119 trwa\u0142ymi i nieelastycznymi wzorcami my\u015blenia, odczuwania oraz zachowania, okre\u015blaj\u0105cymi spos\u00f3b prze\u017cywania siebie i innych, a co za tym idzie, stosunek do samego siebie i otoczenia. Zaburzenia osobowo\u015bci nigdy nie s\u0105 epizodami ograniczonymi w czasie do jednego zachowania lub zdarzenia, aby je zdiagnozowa\u0107 musi by\u0107 widoczny nieadaptacyjny i wzgl\u0119dnie utrwalony schemat. Szacuje si\u0119, \u017ce wyst\u0119puj\u0105 one u ok. 12% os\u00f3b doros\u0142ych oraz u co najmniej 40% pacjent\u00f3w psychiatrycznych leczonych ambulatoryjnie, co pokazuje, o jak znacz\u0105cym (i rozpowszechnionym) zjawisku m\u00f3wimy (Cieciuch i in., 2022). <\/p>\n\n\n\n
Z bada\u0144 klinicznych oraz metaanaliz zwi\u0105zk\u00f3w mi\u0119dzy zaburzeniami osobowo\u015bci i zaburzeniami od\u017cywiania takimi jak anoreksja, anoreksja bulimiczna, ortoreksja, bulimia i zesp\u00f3\u0142 kompulsywnego objadania si\u0119 (Binged Eating Disorder<\/em>), najwi\u0119ksze konotacje wykazuj\u0105: osobowo\u015b\u0107 graniczna (borderline), obsesyjno-kompulsywna, narcystyczna i unikaj\u0105ca<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug kryteri\u00f3w klasyfikacji zaburze\u0144 Ameryka\u0144skiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders<\/em>, 2013) osobowo\u015b\u0107 borderline i osobowo\u015b\u0107 narcystyczna nale\u017c\u0105 do tzw. wi\u0105zki B, a osobowo\u015b\u0107 obsesyjno-kompulsywna i unikaj\u0105ca nale\u017c\u0105 do tzw. wi\u0105zki C (Morrison, 2016). Cechami wsp\u00f3lnymi wi\u0105zki B s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce charakterystyki: nadmierne okazywanie emocji, zabieganie o uwag\u0119 innych ludzi, chwiejno\u015b\u0107 emocjonalna, szybko zmieniaj\u0105ce si\u0119 nastroje, czy wchodzenie w konflikty. Typowa dla tych osobowo\u015bci jest niedostateczna kontrola impulsywno\u015bci i ekspresji. Dla wi\u0105zki C wsp\u00f3lnym mianownikiem jest l\u0119k, niska potrzeba okazywania emocji, spi\u0119cie, du\u017ca sztywno\u015b\u0107, wysoka samokontrola, wytrwa\u0142o\u015b\u0107 oraz niska impulsywno\u015b\u0107. Charakterystyki te pozwalaj\u0105 zrozumie\u0107, dlaczego i kt\u00f3re z zaburze\u0144 od\u017cywiania mog\u0105 niejako \u201ewpisa\u0107 si\u0119\u201d w te schematy. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Osoby przejawiaj\u0105ce te zaburzenie cz\u0119sto do\u015bwiadczaj\u0105 intensywnych emocji, dzia\u0142aj\u0105 pod wp\u0142ywem impuls\u00f3w, nad kt\u00f3rymi czuj\u0105, \u017ce nie maj\u0105 \u017cadnej kontroli. Skutkuje to cz\u0119sto lekkomy\u015blnym, niezaplanowanym i ryzykownym dzia\u0142aniem bez brania pod uwag\u0119 potencjalnie szkodliwych konsekwencji. Emocjonalna labilno\u015b\u0107 i s\u0142aba regulacja emocji, prowadzi cz\u0119sto do intensywnych, skrajnych ekspresji nieproporcjonalnych i\/lub ma\u0142o adekwatnych do zaistnia\u0142ych sytuacji. Percepcja zdarze\u0144, postrzegania siebie i innych ludzi jest zero-jedynkowa: od idealizowania i zachwytu do momentalnego, nieuzasadnionego, ca\u0142kowitego ich podwa\u017cenia i dewaluacji. Dla osobowo\u015bci borderline charakterystyczna jest nieufno\u015b\u0107, co prowadzi do trudno\u015bci w utrzymaniu trwa\u0142ych relacji interpersonalnych. Wp\u0142ywa dwukierunkowo na nisk\u0105 samoocen\u0119 i poczucie sprawstwa, niestabilno\u015b\u0107 obrazu siebie, zachowania autodestruktywne i poczucie wewn\u0119trznej pustki. Szacuje si\u0119, \u017ce prawie 72% os\u00f3b z osobowo\u015bci\u0105 borderline cierpi na zaburzenia od\u017cywiania. Zaburzenia te mog\u0105 manifestowa\u0107 si\u0119 w postaci bulimii, anoreksji bulimicznej lub napadowego objadanie si\u0119 <\/strong>(Martinussen i in., 2017). Niestabilno\u015b\u0107 emocjonalna, impulsywno\u015b\u0107 i l\u0119k \u201enap\u0119dzaj\u0105\u201d zaburzenia, a tendencja do zachowa\u0144 autodestrukcyjnych, kierunkuje je w stron\u0119 epizod\u00f3w restrykcyjnych diet, g\u0142odzenia si\u0119, nadmiernego jedzenie i\/lub przeczyszczania si\u0119. Wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powanie tych zaburze\u0144 komplikuje diagnoz\u0119 i leczenie, poniewa\u017c cechy osobowo\u015bci borderline oraz wymienione wy\u017cej zaburzenia od\u017cywiania wzajemnie si\u0119 wzmacniaj\u0105. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Przejawia si\u0119 sk\u0142onno\u015bci\u0105 do perfekcjonizmu, nadmiernego porz\u0105dku, zaabsorbowania przestrzeganiem regu\u0142 oraz wype\u0142nianiem norm i zobowi\u0105za\u0144 spo\u0142ecznych. Charakteryzuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c skrupulatnym przywi\u0105zywaniem uwagi do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, sztywno\u015bci\u0105 oraz nadmiern\u0105 potrzeb\u0105 kontroli. Osoby te s\u0105 silne skupione na w\u0142asnych sztywnych standardach doskona\u0142o\u015bci, a tak\u017ce na dopasowywaniu w\u0142asnego zachowania do szczeg\u00f3\u0142owo okre\u015blonych wzorc\u00f3w. Wykazuj\u0105 cechy zahamowania emocjonalnego i behawioralnego (np. sztywna kontrola ekspresji emocji, up\u00f3r, nieelastyczno\u015b\u0107, perseweratywno\u015b\u0107, nadmierna rozwaga i ostro\u017cno\u015b\u0107). Wszystko to wi\u0105\u017ce si\u0119 dodatnio z tymi zaburzeniami od\u017cywiania, kt\u00f3re manifestuj\u0105 si\u0119 ograniczeniami (ilo\u015bciowo, jako cz\u0119\u015b\u0107 d\u0105\u017cenia do szczup\u0142ej sylwetki lub jako\u015bciowo, jako cz\u0119\u015b\u0107 fiksacji na temat zdrowego od\u017cywiania), a zatem z anoreksj\u0105<\/strong> (Martinussen i in., 2017) i ortoreksj\u0105<\/strong> (Stricker i in., 2022). Osoby te maj\u0105 cz\u0119sto ekstremalnie restrykcyjne nawyki \u017cywieniowe oraz s\u0105 nadmiernie skupione na szczeg\u00f3\u0142ach dotycz\u0105cych tak diety, jak i \u0107wicze\u0144 fizycznych. Wynikaj\u0105ca st\u0105d sztywno\u015b\u0107 zachowania i my\u015blenia, znacznie utrudnia zgod\u0119 na odst\u0119pstwa od po\u017c\u0105danego stanu, co b\u0119dzie odzwierciedla\u0142o si\u0119 w leczeniu i propozycjach bardziej spontanicznego, czy intuicyjnego jedzenia.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Z osobowo\u015bci\u0105 narcystyczn\u0105 w g\u0142\u00f3wnej mierze zosta\u0142a powi\u0105zana bulimia<\/strong> (Martinussen i in., 2017). Dla osobowo\u015bci narcystycznej zaburzenia od\u017cywania mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 sposobem na poszukiwanie idealnej sylwetki jako \u015brodka do zdobycia podziwu i uznania innych. \u0141\u0105czony z t\u0105 osobowo\u015bci\u0105 egocentryzm (np. poszukiwanie uwagi i oczekiwanie podziwu ze strony innych), wraz z wysok\u0105 impulsywno\u015bci\u0105 (potrzeba osi\u0105gania w\u0142asnych cel\u00f3w szybko i bez wysi\u0142ku) mo\u017ce kierunkowa\u0107 w\u0142a\u015bnie w stron\u0119 tego zaburzenia. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Osobowo\u015b\u0107 unikaj\u0105ca charakteryzuje si\u0119 tendencj\u0105 do izolowania si\u0119: utrzymywania dystansu interpersonalnego (izolacja spo\u0142eczna) oraz dystansu emocjonalnego (izolacja emocjonalna), co skutkuje spo\u0142ecznym wycofaniem, oboj\u0119tno\u015bci\u0105, unikaniem zar\u00f3wno relacji intymnych, jak i bliskich przyja\u017ani. Osoby z tym typem osobowo\u015bci z obawy przed odrzuceniem staraj\u0105 si\u0119 unika\u0107 sytuacji, kt\u00f3re mog\u0105 skutkowa\u0107 dyskomfortem, domnieman\u0105 ocen\u0105 i krytyk\u0105 innych, poczuciem niedostosowania i niedopasowania. Dystans i antagonizm zosta\u0142 dodatnio skorelowany z ortoreksyjnymi zachowaniami \u017cywieniowymi<\/strong> (Stricker i in., 2022), a dodatkowo ograniczona ekspresja i kontrola emocji z cz\u0119stszym wyst\u0119powaniem anoreksji <\/strong>ni\u017c bulimii (Martinussen i in., 2017). <\/p>\n\n\n\n Sztywno\u015b\u0107 wzorc\u00f3w osobowo\u015bciowych, czyni zaburzenia od\u017cywiania trudniejszymi do leczenia, osadzaj\u0105c je na bardziej skomplikowanym, znacznie g\u0142\u0119bszym i wieloczynnikowym pod\u0142o\u017cu. I mimo \u017ce nie ma prostej zale\u017cno\u015bci, np. ka\u017cda osoba, kt\u00f3ra ma zaburzenia od\u017cywiania ma r\u00f3wnie\u017c zaburzon\u0105 osobowo\u015b\u0107 (i odwrotnie), to jednak implikacje mi\u0119dzy nimi s\u0105 widoczne i wzajemnie na siebie wp\u0142ywaj\u0105. Im d\u0142u\u017cej pozostaj\u0105 nieleczone, tym silniej si\u0119 ze sob\u0105 wi\u0105\u017c\u0105, powoduj\u0105c wi\u0119ksze i bardziej dramatyczne konsekwencje. Przy wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powaniu zaburze\u0144 osobowo\u015bci i zaburze\u0144 od\u017cywiania zalecane jest leczenie przy udziale r\u00f3\u017cnych specjalist\u00f3w. Interdyscyplinarne podej\u015bcie, \u0142\u0105cz\u0105ce psychoterapi\u0119, farmakoterapi\u0119 oraz wsparcie dietetyczne, przynosi na ten moment, najlepsze rezultaty.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Cieciuch, J., \u0141akuta, P., Strus, W., Oltmanns, J.R., Widiger, T. (2022). Pomiar zaburze\u0144 osobowo\u015bci w systemie diagnostycznym ICD-11: Polska adaptacja Inwentarza osobowo\u015bci PiCD. Psychiatria Polska, 56(6), 1185\u20131202. DOI: 10.12740\/PP\/OnlineFirst\/138563<\/p>\n\n\n\n Martinussen, M., Friborg, O., Schmierer, P. i. in. (2017). The comorbidity of personality disorders in eating disorders: a meta-analysis. Eating and Weight Disorders<\/em>, 22<\/em>, 201\u2013209. DOI: 10.1007\/s40519-016-0345-x<\/a><\/p>\n\n\n\n Morrison, J. (2016). DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicyst\u00f3w<\/em>. Krak\u00f3w: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n Stricker, J., Barthels, F., M\u00fcller, R., Pietrowsky, R. (2022). An exploratory study of associations between the ICD-11 personality disorder model and eating pathology. Journal of Eating Disorders<\/em> 10<\/em>(130).<\/p>\n\n\n\n Photo by Javier Allegue Barros<\/a> on Unsplash<\/a><\/p>\n\n\n\nOsobowo\u015b\u0107 graniczna (borderline)<\/strong><\/h4>\n\n\n\n
Osobowo\u015b\u0107 obsesyjno-kompulsywna<\/strong><\/h4>\n\n\n\n
Osobowo\u015b\u0107 narcystyczna<\/strong><\/h4>\n\n\n\n
Osobowo\u015b\u0107 unikaj\u0105ca<\/strong><\/h4>\n\n\n\n
Bibliografia:<\/strong><\/h5>\n\n\n\n