{"id":143,"date":"2021-02-28T11:56:14","date_gmt":"2021-02-28T10:56:14","guid":{"rendered":"https:\/\/centrumzaburzenodzywiania.pl\/strefaspecjalisty\/?p=143"},"modified":"2026-01-13T18:00:59","modified_gmt":"2026-01-13T17:00:59","slug":"o-licznych-przyczynach-nadwagi-i-otylosci-cz-i","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/centrumzaburzenodzywiania.pl\/strefaspecjalisty\/o-licznych-przyczynach-nadwagi-i-otylosci-cz-i\/","title":{"rendered":"O licznych przyczynach nadwagi i oty\u0142o\u015bci, cz. I."},"content":{"rendered":"\n

Wbrew zdroworozs\u0105dkowym pogl\u0105dom, oty\u0142o\u015b\u0107 nie jest wy\u0142\u0105cznie wynikiem s\u0142abej woli. Spo\u0142ecze\u0144stwo w du\u017cej mierze nie akceptuje os\u00f3b z nadwag\u0105, ch\u0119tnie je pi\u0119tnuje, pos\u0105dza o brak samokontroli i \u0142akomstwo. Jednak ma\u0142o kto wie, \u017ce tak du\u017ce uproszczenie skomplikowanej etiologii problemu jest krzywdz\u0105ce nie tylko w sensie etycznym, ale ma tak\u017ce realny wp\u0142yw na utrzymywanie si\u0119 nadwagi. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Podczas poszukiwania w Internecie naukowych \u017ar\u00f3de\u0142 do tego artyku\u0142u uderzy\u0142o mnie to, \u017ce nawet Google Scholar zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 brak zainteresowania skomplikowan\u0105 i r\u00f3\u017cnorodn\u0105 genez\u0105 oty\u0142o\u015bci. Po wpisaniu r\u00f3\u017cnych fraz dotycz\u0105cych omawianego tematu, np. \u201eprzyczyny oty\u0142o\u015bci\u201d, wyszukiwarka znajdowa\u0142a mn\u00f3stwo artyku\u0142\u00f3w o tym, czego przyczyn\u0105 jest oty\u0142o\u015b\u0107 i jak bardzo zgubne ma skutki, cz\u0119sto pomijaj\u0105c artyku\u0142y o etiologii samej nadwagi.<\/p>\n\n\n\n

Jak wida\u0107, nawet \u015brodowisko naukowe ulega presji spo\u0142ecznej na walk\u0119 z oty\u0142o\u015bci\u0105 poprzez prezentacj\u0119 jej straszliwych konsekwencji. Na my\u015bl mimowolnie nasuwaj\u0105 si\u0119 kampanie spo\u0142eczne dotycz\u0105ce uzale\u017cnie\u0144, wykorzystuj\u0105ce taktyk\u0119 strachu. Ma si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce niekt\u00f3rzy wierz\u0105, i\u017c to samo jest dobrym pomys\u0142em w przypadku os\u00f3b z nadmiern\u0105 wag\u0105 cia\u0142a, tak jakby straszenie zawa\u0142ami serca i przedwczesn\u0105 \u015bmierci\u0105 w jaki\u015b spos\u00f3b likwidowa\u0142o z\u0142o\u017cone mechanizmy u podstawy problemu. Niestety, zar\u00f3wno w przypadku uzale\u017cnie\u0144, jak i oty\u0142o\u015bci, nie wystarczy zakrzykn\u0105\u0107: \u201eprzesta\u0144, bo umrzesz!\u201d<\/p>\n\n\n\n

Grupa czynnik\u00f3w powoduj\u0105cych lub przyczyniaj\u0105cych si\u0119 do powstania czy utrzymywania si\u0119 nadwagi jest tak szeroka, \u017ce w\u0142a\u015bciwie obejmuje cztery zasadnicze kategorie: czynniki biologiczne, spo\u0142eczne, \u015brodowiskowe i psychologiczne. Poniewa\u017c tematyka ta jest na tyle obszerna, \u017ce mo\u017cna by o tym napisa\u0107 ca\u0142kiem grub\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, przyjrzymy si\u0119 tylko najwa\u017cniejszym i najpopularniejszym przyczynom oty\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z determinant oty\u0142o\u015bci s\u0105 predyspozycje genetyczne. Tak, geny graj\u0105 tu rol\u0119. I cho\u0107 niekt\u00f3rzy chcieliby powiedzie\u0107, \u017ce to \u201etania wym\u00f3wka\u201d, faktem pozostaje, \u017ce badania stwierdzaj\u0105 zwi\u0105zek kilkunastu gen\u00f3w z oty\u0142o\u015bci\u0105. Przyjmuje si\u0119, \u017ce ok. 70-80% oty\u0142o\u015bci rodzinnej wynika ze specyficznego genetycznego uk\u0142adu. To oczywi\u015bcie nie wyrok, tylko pewna dziedziczona cecha. Cz\u0119\u015bciowo genetycznie s\u0105 uwarunkowane tak\u017ce nasze upodobania smakowe czy sk\u0142onno\u015b\u0107 do aktywno\u015bci fizycznej. Takie genetyczne preferencje mog\u0105 wchodzi w interakcj\u0119 ze \u015brodowiskiem i tworzy\u0107 z\u0142e nawyki \u017cywieniowe.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3\u017cne zmiany w ci\u0105gu ostatnich 30 lat doprowadzi\u0142y do powstania tzw. \u201e\u015brodowiska promuj\u0105cego oty\u0142o\u015b\u0107\u201d. W krajach rozwini\u0119tych wyst\u0119puj\u0105 nadwy\u017cki jedzenia, na kt\u00f3re apetyt rozbudzaj\u0105 reklamy i kampanie marketingowe. W dodatku cz\u0119sto jest ono z\u0142ej jako\u015bci, przetworzone i wysoko kaloryczne. Prawdopodobnie tym, co powoduje oty\u0142o\u015b\u0107 u predysponowanych jednostek, jest nieograniczony dost\u0119p do kalorii. Ta zale\u017cno\u015b\u0107 mo\u017ce cz\u0119\u015bciowo odpowiada\u0107 za wzrost oty\u0142o\u015bci w spo\u0142ecze\u0144stwach rozwini\u0119tych, gdzie poda\u017c jedzenia jest wi\u0119ksza ni\u017c popyt.<\/p>\n\n\n\n

Hipotezy ewolucyjne zak\u0142adaj\u0105, \u017ce w czasach g\u0142odu ludzie adaptuj\u0105 si\u0119, a kolejne pokolenia rodz\u0105 si\u0119 z wi\u0119ksz\u0105 odporno\u015bci\u0105 na ci\u0119\u017ckie warunki i niedob\u00f3r substancji od\u017cywczych. Zu\u017cywaj\u0105 energi\u0119 bardziej ekonomicznie i potrzebuj\u0105 mniej kalorii. Kiedy nagle pojawia si\u0119 nieograniczony zapas jedzenia, takie jednostki doznaj\u0105 oty\u0142o\u015bci. Potwierdzono to w badaniach por\u00f3wnawczych w\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych kultur.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiadczy\u0107 o tym mo\u017ce te\u017c obserwacja, \u017ce metabolizm u os\u00f3b dotkni\u0119tych oty\u0142o\u015bci\u0105 jest inny ni\u017c u os\u00f3b szczup\u0142ych. Nawet po utracie wagi zu\u017cywaj\u0105 bardzo ma\u0142o energii i potrzebuj\u0105 niewielu kalorii. Organizm d\u0105\u017cy zawsze do homeostazy i wszelkie zmiany status quo powoduj\u0105 mocny op\u00f3r. St\u0105d, im wi\u0119ksza utrata masy u os\u00f3b mocno oty\u0142ych, tym wi\u0119kszy \u201eefekt jojo\u201d. Zazwyczaj optymalnie jest pozby\u0107 si\u0119 5-7 kg, \u017ceby poprawi\u0107 swoj\u0105 jako\u015b\u0107 \u017cycia, bez strachu o nag\u0142y powr\u00f3t do wagi pocz\u0105tkowej.<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3wi\u0105c o metabolizmie, nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce wszelkie jego zmiany mog\u0105 by\u0107 powodowane przez mn\u00f3stwo oddzia\u0142ywa\u0144 niezale\u017cnych od cz\u0142owieka. G\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em zaburze\u0144 metabolicznych s\u0105 choroby \u2013 to tzw. oty\u0142o\u015b\u0107 wt\u00f3rna, kt\u00f3ra stanowi ok. 10-20% wszystkich przypadk\u00f3w. Nale\u017cy tutaj zaliczy\u0107 przede wszystkim zesp\u00f3\u0142 Cushinga, niedoczynno\u015b\u0107 tarczycy czy zesp\u00f3\u0142 policystycznych jajnik\u00f3w, a tak\u017ce uszkodzenia OUN i podwzg\u00f3rza, hipogonadyzm, niedob\u00f3r hormonu wzrostu, choroby trzustki czy wady chromosomalne i rzadkie zespo\u0142y uwarunkowane genetycznie (np. zesp\u00f3\u0142 Pradera-Willi czy zesp\u00f3\u0142 Lawrence\u2019a-Moona).<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142adowo niedoczynno\u015b\u0107 tarczycy, czyli niedob\u00f3r tr\u00f3jjodotyroniny, powoduje zmiany metabolizmu glukozy i lipid\u00f3w, regulacji pobierania pokarmu oraz zmniejsza zu\u017cycie energii. Natomiast u os\u00f3b z niedoborem hormonu wzrostu wyst\u0119puje zwi\u0119kszenie tkanki t\u0142uszczowej, g\u0142\u00f3wnie trzewnej, i zmniejszenie masy mi\u0119\u015bniowej. Z kolei nawet tak niepozorna rzecz jak obni\u017cenie st\u0119\u017cenia testosteronu mo\u017ce zaburza\u0107 regulacj\u0119 gospodarki energetycznej.<\/p>\n\n\n\n

Czasami trafiaj\u0105 si\u0119 ignoranci, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce wszystko jest kwesti\u0105 leczenia. Je\u017celi kto\u015b cierpi na wzrost masy cia\u0142a przez jak\u0105\u015b chorob\u0119, to widocznie ma \u017ale dobrane leki. Stawianie sprawy w ten spos\u00f3b jest niesamowicie krzywdz\u0105ce dla os\u00f3b, kt\u00f3re i tak ju\u017c musz\u0105 zmaga\u0107 si\u0119 z chorob\u0105 i jej negatywnym wp\u0142ywem na funkcjonowanie fizyczne i spo\u0142eczne. Dotkni\u0119ty dan\u0105 przypad\u0142o\u015bci\u0105 cz\u0142owiek zapewne odwiedzi\u0142 ju\u017c mn\u00f3stwo lekarzy specjalist\u00f3w, kt\u00f3rzy znaj\u0105 si\u0119 na dobieraniu lek\u00f3w lepiej ni\u017c przeci\u0119tny \u201eekspert\u201d z ulicy. Raczej nie zdarzaj\u0105 si\u0119 osoby, kt\u00f3re umy\u015blnie wybieraj\u0105 oty\u0142o\u015b\u0107 jako styl \u017cycia i ka\u017cdy ch\u0119tnie zmieni\u0142by leki, gdyby to rozwi\u0105zywa\u0142o problem.<\/p>\n\n\n\n

Niestety, niekt\u00f3rych chor\u00f3b nie da si\u0119 wyleczy\u0107. Ma\u0142o tego, cz\u0119sto nawet same leki mog\u0105 by\u0107 przyczyn\u0105 nadwagi. Oty\u0142o\u015b\u0107 polekowa bardzo cz\u0119sto wyst\u0119puje w przypadku za\u017cywania glikokortykosteroid\u00f3w, estrogen\u00f3w, progesteronu i nadmiernych dawek insuliny czy lek\u00f3w przeciwpadaczkowych. Tak\u017ce ludzie przyjmuj\u0105cy antydepresanty i neuroleptyki bardzo cz\u0119sto skar\u017c\u0105 si\u0119 na nag\u0142y wzrost masy cia\u0142a, a manipulowanie dawk\u0105 czy pr\u00f3ba zmiany leku, mo\u017ce nie\u015b\u0107 znacznie wi\u0119ksze zagro\u017cenie dla pacjenta ni\u017c nadwaga.<\/p>\n\n\n\n

Osoby z nadwag\u0105 do\u015bwiadczaj\u0105ce pi\u0119tnowania i oskar\u017cania odczuwaj\u0105 mn\u00f3stwo negatywnych uczu\u0107. W zwi\u0105zku z tym podejmuj\u0105 liczne wysi\u0142ki, by zrzuci\u0107 dodatkowe kilogramy, czasami odchudzaj\u0105c si\u0119 wr\u0119cz obsesyjnie. Cz\u0119sto jednak okazuje si\u0119, \u017ce pomimo determinacji i rygoru wysi\u0142ki s\u0105 nieskuteczne, a masa cia\u0142a stoi w miejscu lub szybko wraca do punktu wyj\u015bcia. To powoduje tylko frustracj\u0119, kt\u00f3ra wzmaga negatywne emocje, a cz\u0142owiek trafia w pewn\u0105 pu\u0142apk\u0119 psychologiczn\u0105, odczuwaj\u0105c ci\u0105g\u0142\u0105 nieakceptacj\u0119 w\u0142asnej osoby po\u0142\u0105czon\u0105 z bezsilno\u015bci\u0105. W efekcie nasilaj\u0105 si\u0119 przykre przekonania o sobie i pogarsza si\u0119 funkcjonowanie spo\u0142eczne, co bardziej wra\u017cliwe jednostki mo\u017ce prowadzi\u0107 wprost do upadku.<\/p>\n\n\n\n

Tak niewiele potrzeba, by kogo\u015b zniszczy\u0107 \u2013 wystarczy z\u0142e s\u0142owo.<\/p>\n\n\n\n

Tak niewiele potrzeba, by kogo\u015b stworzy\u0107 \u2013 wystarczy odrobina wsparcia.<\/p>\n\n\n\n

Aleksandra Frydrysiak<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n